Phương pháp và cách tiếp cận dịch thuật và phiên dịch

Phương pháp và cách tiếp cận dịch thuật và phiên dịch

Dịch thuật và phiên dịch phục vụ mục đích giao tiếp giữa những người nói những ngôn ngữ khác nhau.

Trước đây, xu hướng là xem phiên dịch chỉ là một bộ phận của dịch thuật. Tuy nhiên, từ nửa sau thế kỷ 20, sự cần thiết phải phân biệt hai lĩnh vực này đã trở nên rõ ràng hơn.

Được nhiều nhà nghiên cứu ủng hộ, dịch thuật và phiên dịch có thể được xem như quá trình cho phép truyền tải ý nghĩa từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác thay vì chỉ đơn giản truyền tải nghĩa ngôn ngữ của từng từ.

Dịch thuật tiếng Ý

Trước hết, cần hiểu sự khác biệt giữa hai khái niệm nghĩa và ý nghĩa ngôn ngữ.

Theo định nghĩa được đưa ra bởi Bolinger và Sears, “từ là đơn vị nhỏ nhất của ngôn ngữ có thể được sử dụng bởi chính nó” (Bolinger và Sears, 1968:43). Mỗi đơn vị có một ý nghĩa từ vựng, xác định giá trị và bản sắc của mỗi từ trong một ngôn ngữ cụ thể. Tuy nhiên điều này không có nghĩa rằng các đơn vị từ vựng cũng tương ứng với các yếu tố có nghĩa cơ bản trong một ngôn ngữ, bởi nghĩa thường được thể hiện qua những đơn vị nhỏ hơn hoặc lớn hơn từ.

Hơn nữa mỗi từ tương ứng với một âm vị. Tuy nhiên, một âm vị có thể mang nhiều nghĩa về ngôn ngữ, tùy thuộc vào cách nó liên quan đến phần còn lại của lời nói. Ví dụ, bản dịch tiếng Ý của âm vị tiếng Anh/nait /, nếu không có ngữ cảnh, có thể là “cavaliere” (hiệp sĩ) hoặc “notte” (đêm). Tuy nhiên nếu người nói nói về một “hiệp sĩ hào hiệp và can đảm”, lựa chọn rõ ràng sẽ là “cavaliere” thay vì “notte”.

Do đó Seleskovitch đã chỉ ra rằng khi thiết lập sự khác biệt giữa nghĩa ngôn ngữ và ý nghĩa, điều quan trọng cần nhớ là khi phát ngôn, từ ngữ mất đi một vài nghĩa tiềm tàng gắn liền với cấu trúc âm vị của chúng và chỉ giữ lại phần nghĩa liên quan đến ngữ cảnh.

Tuy nhiên ngay cả khi toàn bộ lời nói có nghĩa ngôn ngữ rõ ràng cũng làm nảy sinh vấn đề nếu bị cô lập khỏi ngữ cảnh. Vì vậy trong quá trình giao tiếp, người nghe tự động gắn những kiến thức đã có từ trước của mình vào âm thanh ngôn ngữ và lập tức làm rõ ý nghĩa của lời nói. Sự bổ sung nhận thức này độc lập với các thành phần ngữ nghĩa của lời nói và đại diện cho sự khác biệt cơ bản giữa nghĩa và ý nghĩa ngôn ngữ.

Quá trình nhận thức này giảm đáng kể khi dịch thuật so với khi phiên dịch, nhất là khi xử lý các văn bản cổ hay không quen thuộc, bởi dịch giả có thể dành thời gian phân tích từng từ hay cụm từ, ngăn chặn ý thức ngay lập tức xác định ý nghĩa của lời nói. Phiên dịch viên, ngược lại, bị giới hạn bởi tính tức thời của quá trình giao tiếp và phải nắm bắt nghĩa bất kể tương đương ở cấp độ từ.

Khả năng ghi nhớ là một khía cạnh cơ bản khác của giao tiếp, khi người nghe giữ lại những kiến thức đã có từ trước để nắm bắt ý nghĩa.

Seleskovitch cũng nói thêm rằng ý nghĩa luôn luôn có ý thức. Khi chúng ta nói ngôn ngữ riêng của mình, lựa chọn từ ngữ là không có chủ ý. Tất cả những gì chúng ta làm là truyền đạt thông điệp theo cách tốt nhất có thể từ diễn giả này sang diễn giả kia. Như một hệ quả, có thể có nhiều cách để diễn đạt cùng một ý tưởng, nhưng mọi lời nói được sinh ra với mục đích này đều sẽ phản ánh một khuôn mẫu cụ thể, có nguồn gốc từ ngữ nghĩa của một ngôn ngữ cụ thể.

Tuy nhiên các ngôn ngữ khác nhau không diễn đạt cùng một ý tưởng bằng các thành phần ngữ nghĩa giống nhau, và đó là lý do vì sao sự chuyển đổi đơn giản từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ kia không thỏa đáng trong dịch thuật hay phiên dịch.

Seleskovitch cho rằng từ ngữ là vô nghĩa trừ phi có sự bổ sung nhận thức thay mặt cả người gửi và người nhận thông điệp. Từ ngữ chỉ có nghĩa khi chúng chỉ tới một vật thể hay khái niệm cụ thể. Tuy nhiên những từ có cùng nghĩa trong các ngôn ngữ khác nhau không liên hệ với nhau trong các ngữ cảnh phức tạp mô tả cùng một sự vật trong các ngôn ngữ khác nhau. Lý do là vì ngôn ngữ chỉ tiết lộ một phần kiến thức của chúng ta, từ đó để lại những khái niệm tiềm ẩn không được nhắc đến.

Do đó việc bổ sung nhận thức là cần thiết.

Ví dụ, bản dịch nghĩa đen của câu tiếng Ý sau:

Il presidente del Consiglio si è recato a Mosca.

sẽ là:

Chủ tịch Hội đồng đã đi đến Moscow.

Tuy nhiên, bản dịch này đã dịch sai một thông tin rất quan trọng trong câu nói. Trong thực tế “Presidente del Consiglio” là một trong những cách gọi chức danh Thủ tướng Chính phủ trong tiếng Ý.

Vì vậy, trong nhiều trường hợp nếu dịch thuật hoặc phiên dịch được thực hiện chỉ ở cấp độ từ ngữ, thì bản dịch hoặc sẽ rất thiếu tự nhiên với người bản ngữ nói ngôn ngữ đích, hoặc làm sai lệch ý nghĩa.

Để củng cố khẳng định này, hãy xem một ví dụ về bản dịch từng từ từ tiếng Ý có thể gây ra sự sai lệch như thế nào.

Phân tích câu tiếng Ý sau:

Fammi avere tue notizie ogni giorno.

Một bản dịch từ sẽ có kết quả là:

Hãy để tôi có tin tức của bạn mỗi ngày.

Mặc dù từ “tin tức” (notizie) có thể được dùng theo cách giống nhau trong cả hai ngôn ngữ, nhưng bản dịch nghe thực sự không tự nhiên. Tuy nhiên, ngay cả khi câu này được dịch là:

Hãy để tôi có tin tức từ bạn mỗi ngày, thì nó vẫn tạo cảm giác không tự nhiên.

Một người bản xứ sẽ nói rằng:

Tôi muốn biết tin về bạn mỗi ngày.

Vì vậy cả cấu trúc ngữ pháp “fammi” và các thành phần ngữ nghĩa được sử dụng trong phiên bản gốc sẽ được thay thế bằng những tương đương thích hợp hơn trong ngôn ngữ đích.

Có những trường hợp khác mà nghĩa từ vựng của từ “notizia” không có tương đương trong ngôn ngữ khác.

I giovani d’oggi non fanno più notizia.

Bản dịch từng từ của câu này sẽ là:

Thanh niên ngày nay không làm ra tin tức nữa.

Nghĩa ngôn ngữ tương đương ở đây không thể truyền đạt được ý nghĩa của câu gốc. Nếu dịch là:

Giới trẻ ngày nay không xuất hiện trong các tin tức nữa,

ý nghĩa được truyền đạt qua cụm từ “fare notizia” lại bị hiểu sai. Một bản dịch trung thành hơn sẽ là:

Giới trẻ ngày nay không gây sốc cho chúng ta nữa.

Điều này cho thấy rằng dịch thuật và phiên dịch vượt xa hơn cả việc truyền tải nghĩa ngôn ngữ của từng từ từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác.


DỊCH SỐ là một trong số những nhà cung cấp dịch vụ dịch thuật hàng đầu tại Hà Nội. Ngoài ra, công ty còn cung cấp dịch vụ dịch thuật đối với hơn 20 loại ngôn ngữ khác nhau. Công ty Dịch Số đáp ứng nhu cầu dịch thuật tài liệu kỹ thuật, pháp lý, học thuật, y học và marketing, cùng nhiều loại tài liệu khác. Quý khách hàng vui lòng tham khảo thêm thông tin trên website http://www.dichso.com/ hoặc liên hệ hotline +84 934 425 988.

Share this post

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *