Xử lý từ viết tắt trong dịch thuật (P1)

Xử lý từ viết tắt trong dịch thuật (P1)

Từ viết tắt là một yếu tố hay gặp trong khi dịch thuật. Vậy cách xử lý loại từ này là gì? Bài viết sau sẽ đề cập đến một số loại từ viết tắt, cũng như cách dịch giả có thể sử dụng để xử lý chúng.

 

Khái quát

Từ viết tắt, viết tắt chữ cái đầu hoặc đơn giản là viết tắt có thể không đóng vai trò đáng kể trong lĩnh vực từ điển học, nhưng lại là một vấn đề với các dịch giả bởi chúng rất dễ làm hỏng một bản biên dịch hay phiên dịch trôi chảy. Bài viết này sẽ phân tích sự hình thành các từ viết tắt tiếng Anh và sự tái hiện chúng trong tiếng Pháp; cũng như làm rõ các thách thức chúng đặt ra với dịch giả, cùng cách đối phó với những thách thức này.

Từ khi tiếng Anh được xem như ngôn ngữ của thời đại toàn cầu hóa, cách đơn giản nhất mà dịch giả hay phiên dịch viên xử lý từ viết tắt là dùng chúng như những từ mượn, kèm theo một phần giải thích nếu cần.

Giới thiệu

Dịch thuật, công tác truyền đạt thông điệp của một văn bản từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác bao trùm lên ba cấp độ của khoa học ngôn ngữ: ngôn ngữ học, ngoài ngôn ngữ học và siêu ngôn ngữ học. Nghiên cứu này chủ yếu chỉ xét đến cấp độ ngôn ngữ học. Các nghiên cứu ngôn ngữ ở cấp độ này có thể được chia thành ba lĩnh vực khác nhau là cú pháp, từ vựng và ngữ nghĩa. Ở đây, chúng tôi tập trung vào từ vựng, yếu tố ảnh hưởng tới vốn từ của một ngôn ngữ. Thông thường, từ vựng học và ngữ nghĩa học có liên hệ với nhau, tạo thành khái niệm ngữ nghĩa học từ vựng. Các vấn đề về từ đồng nghĩa, từ đồng âm, từ nhiều nghĩa v…v… cũng thuộc cấp độ này.

Cần lưu ý rằng ngay cả những trường hợp đồng âm khác nghĩa (dù rất hiếm) cũng xảy ra với từ viết tắt. Ví dụ, PO có thể có nghĩa là Post Office (bưu điện), Postal Order (thư chuyển tiền), Petty Officer (công chức nhỏ mọn) v…v…; và trong tiếng Pháp, BIT (Bureau international du travail ) và OIT (Organisation international du travail) có thể là hai từ đồng nghĩa, tức là cùng chỉ một khái niệm (Tổ chức Lao động Quốc tế). Tiếng Pháp cũng có những từ đồng âm khác nghĩa như PJ (pieces joints -các khớp nối ) và PJ (Police judiciaire – cảnh sát tư pháp); RN (Route nationale – đường quốc lộ) và RN (Revenu national – thu nhập quốc gia).

Suốt nhiều năm qua, các nghiên cứu ngôn ngữ học chỉ tập trung vào âm vị học, hình thái học và cú pháp học. Trong phần lời nói đầu cho cuốn sách  Ngôn ngữ học tiếng Anh đặc trưng của Jean Tournier, David Crystal đã nói rằng “sự tương phản của ngữ nghĩa học ít tính phân biệt và tính quyết định hơn, và phân tích về chúng thường bị bỏ qua.”  Từ điển học, lĩnh vực không nên bị nhầm lẫn với việc chỉ là một danh sách từ ngữ đơn thuần… “giúp người học nắm bắt được những thực tế sử dụng ngôn ngữ theo cách mà không chủ đề ngôn ngữ học nào khác có thể.”  Lý do có thể là vì từ điển học cũng liên quan đến các kỹ thuật tạo từ vựng và cách diễn đạt từ các đơn vị từ vựng cơ bản. Từ vựng của một ngôn ngữ thường xuyên tăng lên. Tounier ước tính mỗi năm có khoảng 600 từ mới được hình thành trong một ngôn ngữ . Điều này có thể gây khó khăn cho một dịch giả không theo kịp sự tiến hóa liên tục này, bởi phải mất một thời gian, những từ mới này mới có thể xuất hiện trong từ điển. Sự xuất hiện của thông tin và truyền thông công nghệ hiện đại, đặc biệt là internet và điện thoại di động kéo theo rất nhiều từ viết tắt, như HTML, FAQ, SMS v…v… đã được sử dụng trong nhiều ngôn ngữ trước khi được đưa vào từ điển. Nếu chữ viết tắt có thể gây khó khăn cho dịch giả, vậy thì cũng không khó tưởng tượng phiên dịch viên hội nghị gặp khó đến mức nào khi làm việc trong một buồng kín và bất thần bị diễn giả dội vào tai một loạt từ viết tắt.

Trong khi đó, sự hình thành từ viết tắt lại đi theo những hình mẫu nhất định mà nếu quen thuộc với chúng, dịch giả sẽ bớt căng thẳng hơn khi đối mặt với một chuỗi chữ cái như vậy. Theo Tournier, có đến 30 loại viết tắt. Trong đó, có một số loại cần được xem xét, cũng như cách chúng được tái tạo lại trong tiếng Pháp.

Sử dụng từ viết tắt là một hiện tượng ngôn ngữ học khá mới lạ. Nghệ thuật của việc rút gọn một chuỗi từ thành những chữ cái đầu tiên của từ đã phát triển mạnh vào cuối các thập niên 50 và 60. Hiện tượng này miêu tả các đặc điểm của thời kỳ hiện đại, ở đó những khám phá khoa học và kỹ thuật phát triển mạnh mẽ cùng mọi loại hình tổ chức và thể chế. Mặc dù từ “initialism” (viết tắt chữ cái đầu) đã xuất hiện lần đầu trong   Từ điển tiếng Anh Oxford năm 1899, nhưng mãi đến năm 1943, từ viết tắt đầu tiên mới được đưa vào.

Từ viết tắt thường xuất hiện với tên của nghề nghiệp, nhóm nghệ thuật, và nhất là tên các tổ chức và hiệp hội – UNO, USAID, IMF, AU, v…v… Chúng cũng xuất hiện trong tên của các vật dụng gia đình, như TV, tủ lạnh (fridge – rút gọn của refrigerator), VCD, DVD v…v…; tên các phương tiện đi lại và trên các biển số xe cộ. Chữ viết tắt cũng hay xuất hiện trong các tác phẩm văn học, ví dụ như: viz (tức là), AD (sau Công nguyên), i.e. (tức là), pm, am (giờ chiều, giờ sáng), PS (tái bút), v..v… Một lĩnh vực khác cũng có rất nhiều từ viết tắt là các bằng cấp và chứng chỉ học thuật, cũng như tên các học vị, như B.A. (cử nhân), B.S. (cử nhân khoa học), M.Phil. (thạc sỹ triết học), Ph.D. (Tiến sỹ), v…v…

Sự hình thành từ viết tắt

Do từ viết tắt thường xuất hiện cùng những thuật ngữ thường xuyên được sử dụng trong thời gian dài, mà dạng ngắn gọn của chúng thuận tiện hơn khi sử dụng, từ viết tắt giúp tạo điều kiện phát âm, viết, đánh máy hoặc in chính xác hơn. Tuy nhiên, điều này cũng không ngăn cản một số người hoài nghi rằng từ viết tắt được dùng để mô tả những thuật ngữ mơ hồ. Từ viết tắt có thể được hình thành theo những cách sau:

Đầu tiên, ở cấp độ phát âm, Tournier nhận thấy: “từ viết tắt được phát âm theo từng chữ cái, bởi chúng không bị ràng buộc bởi những hạn chế về hình thái-âm vị như từ ngữ thông thường.” (142) Đó là lý do vì sao các từ viết tắt như CPU, LFC, FLCM v…v… được phát âm theo từng chữ cái một. Ông nói thêm: “nhưng khi từ viết tắt tạo thành một tập hợp tương ứng với một mô hình hình thái-âm vị hiện có hay khả thi, nó lại có xu hướng được phát âm như một từ trọn vẹn.” (142) Ví dụ về các từ viết tắt thuộc trường hợp này bao gồm UNESCO, UNICEF và OPEC.

Từ viết tắt được trình bày với sự ngăn cách của các dấu chấm để chỉ ra những phần bị rút ngắn đi. Tuy nhiên cách dùng này đã trở nên lỗi thời, vì việc sử dụng chữ viết hoa đã đủ để ám chỉ rằng từ này là từ viết tắt. Mặc dù vậy, một số hướng dẫn cách trình bày thông dụng vẫn nhấn mạnh cách dùng dấu chấm ngăn cách các chữ cái viết tắt từ cho các từ viết tắt không thể phát âm theo dạng từ như USA hay CPU.

Dưới đây là một số cách trình bày từ viết tắt:

    1. Viết chữ cái bắt đầu từ đó: C (Caution – chú ý) D (Deutschland – Đức), thường dùng cho các loại xe cộ cũ được nhập khẩu, X (l’écoles polytéchnique, Paris), biệt hiệu của trường đại học bách khoa hàng đầu nước Pháp tại Paris .
    2. Rút gọn một nhóm từ thành tập hợp hai chữ cái bắt đầu mỗi từ: Soweto (South Western Township – Thị trấn tây nam).
    3. Rút gọn ý nghĩa nhóm từ xuống thành một âm tiết tương đương: Comsat (Communication satellite – thông tin liên lạc vệ tinh), USENET (User Network -người dùng mạng)
    4. Viết tắt chữ cái đầu của một từ trong một nhóm từ: O level (Ordinary level – mức độ bình thường).
    5. Phiên âm từ viết tắt: emcee thay cho MC (Master of Ceremony – người dẫn chương trình); deejay cho DJ (Disk Jockey – người chơi nhạc)
    6. Rút gọn một nhóm từ xuống còn chữ cái đầu của từ thé nhất và âm tiết đầu của từ thứ hai: M. Tech (Master of Technology – Thạc sĩ kỹ thuật)
    7. Giữ nguyên kết hợp: D and D (Drunk and Disorderly – say rượu và gây mất trật tự)
    8. Giữ từ viết tắt ở ngôn ngữ gốc của nó: FAO (Food and Agriculture Organization – Tổ chức Nông lương Liên Hợp Quốc), cũng viết là FAO trong tiếng Pháp, FIFA (Fédération internationale de football – Liên đoàn bóng đá thế giới), cũng viết là FIFA trong tiếng Anh

Nhìn chung, các từ chức năng như and, or, of, to v…v… không được đưa vào từ viết tắt, trừ phi chúng giúp từ viết tắt có thể được phát âm như một từ nguyên vẹn.

Cuối cùng, một số từ viết tắt đã được đồng hóa thành những từ ngữ thông thường, và được viết ở dạng chữ thường thay vì chữ hoa. Theo thời gian, những người dùng cũng quên đi việc chúng từng là từ viết tắt. Các ví dụ điển hình là: laser (light amplification by stimulated emission of radar – khuếch đại ánh sáng bằng kích thích bức xạ ra đa) và scuba (thiết bị thở dưới nước cá nhân).

(Còn tiếp)


 

DỊCH SỐ sẵn sàng đáp ứng nhu cầu dịch thuật công chứng nhiều thứ tiếng (Anh, Pháp, Trung, Nhật, Đức, Hàn và nhiều ngôn ngữ khác) chất lượng cao với giá cạnh tranh. Quý khách hàng vui lòng liên hệ với chúng tôi qua hotline +84 934 425 988. Tham khảo thêm thông tin tại website: http://www.dichso.com/

Share this post

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *